Alfred A. Tomatis
Alfred Tomatis was een Franse KNO-arts die leefde van 1920 tot 2001. Hij ontwikkelde een nieuwe wetenschap die het verband tussen de stem, het oor en het bewustzijn onderzocht, en die hij Audio-Psycho-Fonologie noemde.
Hij toonde met zijn onderzoek aan dat het gehoororgaan belangrijk is voor de menselijke ontwikkeling, en invloed heeft op de gemoedstoestand van de mens.
Tomatis-Effect
De vader van Alfred Tomatis was een bekende operazanger. Hij stuurde veel van zijn collega-zangers met stem- of gehoorproblemen naar zijn zoon voor behandeling. Door frequentieanalyses van zowel de stem als het gehoor te maken, ontdekte Tomatis een direct verband: de frequenties die het gehoor slecht waarnam, kwamen ook minder voor in de stem.
Dit cruciale inzicht leidde tot de formulering van de Eerste Wet van Tomatis:
De stem bevat alleen de frequenties van de boventonen die het oor kan waarnemen.
Tomatis ontwikkelde vervolgens een hoorsimulator waarmee hij de frequenties die slecht werden waargenomen, kon versterken. Wanneer hij de zangers door een microfoon liet zingen en een hoofdtelefoon opzette waardoor hun eigen, gecorrigeerde stem klonk, bleek het frequentieverlies van de stem opgelost te zijn.
Het resultaat van dit experiment leidde tot de Tweede Wet van Tomatis:
Wanneer het oor de kans krijgt om frequenties die het niet (goed) meer hoort opnieuw correct waar te nemen, dan vloeien deze frequenties onmiddellijk en onbewust weer over in de stem.
Het probleem was echter dat zodra de zanger weer zonder hoofdtelefoon en frequentiecorrectie begon te zingen, de stemproblemen terugkeerden. De correctie was dus niet blijvend. Tomatis besloot te onderzoeken wat het ‘ideale gehoor’ precies was, en hoe je dit op lange termijn kon bereiken.
Dit leidde tot de ontwikkeling van het ‘elektronische oor’, een toestel om het oor te conditioneren. Zo kwam hij tot de Derde Wet van Tomatis:
Akoestische stimulering die gedurende een bepaalde tijd wordt herhaald, leidt tot een definitieve verandering van het gehoor en dus van de stemvorming.
In 1957 erkende de Parijse Académie des Sciences et de la Médicine de drie Wetten van Tomatis onder de naam “Tomatis-effect.”
Prenataal Onderzoek
Alfred Tomatis was een pionier op het vlak van prenataal gehooronderzoek. Het oor is namelijk het eerste zintuig dat tijdens de zwangerschap volledig is ontwikkeld (doorgaans halverwege de zwangerschap, uiterlijk tegen de vijfde maand). Zowel het slakkenhuis als het evenwichtsorgaan hebben op dat moment hun levenslange -maximale- grootte bereikt en zijn via de gehoorzenuw met de hersenen verbonden. Het oor is dus het eerste zintuig dat informatie naar de hersenen stuurt; deze signalen zijn essentieel voor de groei en de ontwikkeling van de hersenen.
Wat hoort de foetus dan?
Naast lichaamsgeluiden is de stem van de moeder van groot belang. De foetus hoort de moederstem voornamelijk via beengeleiding, waarbij het skelet lage frequenties filtert en hoge frequenties versterkt. Dit zorgt ervoor dat de foetus de moederstem overwegend in hoge frequenties hoort.
De stem van de moeder wordt via de wervelkolom overgedragen naar het bekken. In de laatste weken van de zwangerschap, wanneer het kind indaalt in het bekken, ervaart de foetus als het ware een "klankbad" door deze directe overdracht van de moederstem. Alle andere externe geluiden komen op de tweede plaats, want zij kennen niet deze geleiding via de botten. De foetus gebruikt de energie die hij ontvangt van klankgolven om de hersenen en het zenuwstelsel te ontwikkelen.
De foetus ervaart niet alleen de klank, ritme en melodie van de moederstem, maar beleeft via de stem ook het volledige gevoelsspectrum van de moeder. Tomatis verklaarde ‘Moeder is kind, kind is moeder’. De toestand van de moeder tijdens de zwangerschap heeft dus een grote invloed op de ontwikkeling van de foetus.
Het oor als batterij voor de hersenen
Bij oren denken we meteen aan horen. Maar de oren hebben ook andere functies die tijdens de luistertrainingen worden beïnvloed en die zeker even belangrijk zijn.
Via het evenwichtsorgaan reguleert het oor het evenwicht, de coördinatie, de spiertonus en elke afzonderlijke lichaamsspier. Het stuurt de oogbewegingen tijdens het lezen en coördineert de bewegingen van de arm, hand en vingers bij het schrijven. Het is verantwoordelijk voor een correcte (rechte) lichaamshouding en zendt onafgebroken signalen door over onze positie en beweging in de ruimte. Daarnaast stuurt het oor ook het tijds- en ritmegevoel en het ruimtelijke voorstellingsvermogen aan.
Als energie-centrale heeft het oor de taak om de hersenen en daardoor ons volledige organisme van energie te voorzien. Tomatis vergeleek het oor met een dynamo “die de prikkels die hij ontvangt, omzet in neurologische energie om de hersenen te voeden”. Vooral de hoge frequenties zijn verantwoordelijk voor een “energie-boost”, oftewel een stimulering van de cortex-activiteit. Dit “oplaad-effect” werkt vitaliserend en verlevendigend, wat resulteert in een “wakkere” en alerte geest.
Therapeutische gevolgen
Tomatis stelde tijdens zijn onderzoeken vast dat de psyche een wezenlijke rol speelt in het luisterproces. Naast de auditieve stimulering, ondervond hij dat de therapeutische gevolgen van de luistertrainingen groot waren. Hij zag niet alleen verbeteringen in het auditieve en vocale vermogen, maar ook de motoriek, de lichaamshouding en de psyche reageerden positief op de therapie.
Rol van de psyche
Luisteren en horen zijn twee verschillende processen.
Horen is een passief, fysiologisch proces waarbij klanken worden omgezet in zenuwimpulsen die naar de hersenen gestuurd worden. Luisteren daarentegen is een actief proces in samenwerking met het brein waarbij het belangrijk is wat er gebeurt met de informatie die het oor naar het brein stuurt. De psyche speelt hierbij een grote rol.
Tomatis kwam tot de bevinding dat zowel het willen horen als het net niet willen horen onbewust door de psyche worden gestuurd. Hoewel we ons gehoor niet kunnen uitschakelen – onze oren zijn dag en nacht "geopend" en vangen continu klanken en geluiden uit de omgeving op – ervaren we niet alles wat we horen ook bewust. De mens hoort alleen dat wat hij wíl horen.
Willen horen, oftewel gericht luisteren, is een actief en opzettelijk proces. De beslissing om doelgericht te horen- te luisteren- bevordert de aandacht en werkt het zich bewust toekeren naar de ander in de hand. Luisteren betekent willen communiceren.